170 (5.64 MiB)

Transcript

170 (5.64 MiB)
12/03
01/04
02/04
03/04
04/04
05/04
annada 15 Glion pretsch frs. 45.–/onn
06/04
08/04
08/04
09/04
10/04
11/04
12/04
01/05
02/05
03/05
04/05
05/05
06/05
07/05
08/05
09/05
10/05
11/05
12/05
01/06
02/06
03/06
04/06
05/06
06/06
07/06
08/06
09/06
10/06
11/06
01/07
02/07
03/07
04/07
05/07
06/07
07/07
09/07
10/07
11/07
12/07
01/08
02/08
03/08
04/08
05/08
06/08
07/08
09/08
10/08
chalzers
Botellones – be ina chaussa dal num?
Nauscha conscienza pervia dals chalzers?
Sneakers, skaters e sceptichers da crocs
11/08
12/08
Editorial 170
cuntegn 170
da Sandra Monn
fumetto 1
da Jon Bischoff
la fabricaziun da chalzers Eu, eu ed eu: fictiv e flexibel
10
dad Anna Serarda Campell
3
il meglier da rtr 10
en l’India
da Silvana Derungs
vuls ti midar las punts? 11/12
dal team da PUNTS
Mias s-charpas
3
da Victoria Mosca
punts politicas
13
da Roman Liesch e Clau Dermont
Davart la giaglina sportiva e las
trais sdrimas
Mia collecziun da chalzers dumbra actualmain
otg pèra «sneakers». Jau als numnel «sneakers» – tut ils ulteriurs nums sco tschappas,
pantoflas u «shoes» ma na paran betg buns
avunda per in tal chalzer. Da quels otg pèra
ston ins dentant subtrahar intgins per il diever
da mintgadi: là fissan ils trais models ch’èn gia
ina u duas stagiuns vegls e che da­stgan be pli
passar sin via, sche tut ils ulteriurs pèrs na van
betg. Saja quai pervia da la colur che na va
betg a prà cun la vestgadira u saja quai simplamain perquai ch’els n’èn betg pli en il trend.
Per il pli vegnan quels elegids be lura, cura
ch’i va en direcziun Val Lumnezia u uschiglio
ad in eveniment che na lubescha betg gist mes
megliers chalzers.
Cunzunt dus models èn actualmain mes preferids, in pèr da «the brand with the three
stripes» ed in pèr da «la giaglina sportiva».
Quels uneschan perfetgamain il look glamurus elegant cun sportiv cool. Igl ha duvrà in
mument d’augmentar quest dumber dad in
sin otg. Mo quai è stà inevitabel, pertge oz
port jau mes «sneakers» l’entir onn. Betg pli
sco pli baud, da buoba, cura che la mamma
manegiava: «L’enviern stos ti trair en stivals.»
Quai na vala betg pli. Jau hai vesì ch’ins sa er
ir l’enviern sin la naiv cun «sneakers» senza
dar sin il nas. Il «sneaker» – in chalzer per tut
las occasiuns e tut las stagiuns.
Ed jau as giavisch anc ina buna lectura cun las
PUNTS – la gasetta per purtadras e purtaders
da «sneakers» e dad auters chalzers.
Ils cotschens ni ils ners – 4
tgei manegias? Il pled dal mais
da Saskia Del Zotto
dad Ursin Lutz
Calzers – Oz e pi bod… 4
Mamma mia
14
14
da Judit Augustin
da Fadrina Hofmann Estrada
Vas ti cun Mary Jane ni cun Cayman? 5
container 170
da Silvana Derungs
L’istorgia da las s-charpas
14
engiavinera 170
15
impressum
15
5
da Valerio Glisenti e Giovanni Tischhauser
marcas
6
da Marina Moura ed Andrina Camichel
Las differentas grandezzas
6
da Marcio Rodrigues e Michael Steck
Punct da conflict: s-charpas!
6
da Curdin Käser
La s-charpa nun es ün s-chierp, 6
ma il mes-chel nun inclegia!
da Petra Crameri
Calzers ed igls peis liaint
7
da Catrina Waldegg
S-charpas da skater
7
da Serena Maiolani
Tge chaussas?
8
da Madlaina Niggli
La WG
8
da Chatrina Josty
converse
8
da Scarlett Zanotta
Giuru: la seria
da Sara Hermann
9
In mumentin per la
nauscha conscienza:
Mias s-charpas
da Victoria Mosca
la fabricaziun da chalzers
en l’India
da Silvana Derungs
As essas vus era gia dumandads, tgi
c h e fa b r i t g e s c h a v o s s c h a l z e r s ?
Ch’igl n’è betg in signur Dosenbach
u la dunna Vögele è bain cler. Ch’i
dat la «lavur d’uffants» n’è medemamain betg nunenconuschent, ma
quai è uschè lunsch davent... Propi? In
product da lavur d’uffants sa chatta numnadamain tar ils blers da nus
mintga di vi dals pes.
Explotaziun dals pli paupers
Ozendi èn blers chalzers uschè bunmartgads,
e quai betg mo pervia dals materials, mabain
era perquai ch’els vegnan producids per gronda part en pajais paupers cun pajas bassas. La
consequenza da la producziun orientada al
pretsch dal product èn situaziuns insupporta­
blas ord vista dal dretg da lavur: naginas assicuranzas per ils lavurers, abus (era sexual) da
las lavureras ed era lavur d’uffants. E lura na
dastg’ins era betg emblidar la contaminaziun
da l’ambient cun negliger per part mesiras per
la protecziun da quel. Ma adatg: la conclusiun che products chars sajan vegnids producids
en bunas cundiziuns socialas na constat betg
adina.
L’India posseda il pli grond dumber dad
uffants-lavurers da l’entir mund. Las lavurs
da quels uffants èn p.ex. lavurs en chavas da
crappa, rimnar rument, la producziun da tarpuns ed autras diversas textilias, trair rikschas,
lavurar sco emploiads en chasa, la prostituziun
ed era la fabricaziun da chalzers. L’industria
da chalzers è ina da las grondas in­dustrias
d’export da l’India che lascha lavurar in grond
dumber d’uffants. Passa 25’000 uffants èn
involvids en la producziun da chalzers. In
ulteriur pajais da producziun è la China; en
Brasilia èn 30% dals emploiads en l’industria
da chalzers anc minorens.
Tar la lavur intensiva ch’è pajada fitg mal vegn
anc il privel per la sanadad: la lavur vegn per il
pli fatga en stanzas stgiras e stretgas e quai cun
las collas che cuntegnan vapurs malsaunas e
donnegiantas. Quella lavur tranter violenza,
pulvra e chemicalias maina gia en giuvens
onns a problems da respiraziun e malsognas
dal lom e da la pel, a cancer ed er a malsognas
psichicas. Era betg dad emblidar èn las blessuras – a l’emprima egliada forsa trivialas – cun
las guglias da cuser: igl exista semper la ristga
da la contaminaziun da la blessura, cunquai
che la savida da tractar blessuras è pitschna ed
il tractament vegn tralaschà.
Leschas cun pauc effect
Ils ultims onns ha l’India gì ina ferma creschientscha da l’economia, ma tuttina existan
anc grondas ingiustias socialas. Quai sa basa
surtut sin l’appartegnientscha a las castas ed
a la schlattaina. Dapi il «Child Labour Act»
da l’onn 1986 èsi scumandà en l’India da far
lavurar uffants sut 14 onns. Exceptà da questa
cunvegna è dentant l’agid dals uffants a chasa
tar lur geniturs – n’emporta betg, sche quai
è lura agid en il tegnairchasa u sin il funs u
vi dal taler. Malgrà il Labour Act dumbra la
regenza da l’India (populaziun totala: ca. 1.15
milliardas) almain 17.5 milliuns uffants che
lavuran (organisaziuns d’agid stiman perfin 40
milliuns uffants tranter 5 e 14 onns). Fin uss
èn dentant be 4000 emploiaders vegnids chastiads per avair cuntrafatg a questa lescha – ils
blers cun in chasti pecunar da ca. 7 francs...
funtaunas:
www.ijoem.com
(Tiwari RR. Child labour in footwear industry)
http://www.aktiv-gegen-kinderarbeit.de
Mias s-charpas haun chatto la via tar me i’l
marz 2008 a Cuira. Daspö 7 mais vains nus
passanto da tuottas sorts insembel. Già as
muossan las prümas fodas, la culur nun es
pü la listessa scu al cumainzamaint e la soula
muossa inua cha mieu pè ho da purter il pais,
sch’eau chamin per las giassas intuorn.
Zieva bundant 3 mais haun mias s-charpas
pudieu passanter lur prüm grand evenimaint,
l’openair St. Gallen. Per furtüna nun ho que
pluvieu, uschigliö vessane pers già quella
vouta üna pruna culur. Ma lò haune savuro
üna pruna alcohol ed otras curiusas uduors…
Zieva quella fin d’eivna sun mias s-charpas
idas ill’otezza sur la Val Poschiavo a lavurer
ün pêr eivnas. Cò haune pers la granda part
da lur sola, cun que cha d’eira da cuorrer
tuottadi aint ed our.
A mezza sted ho gieu lö IL evenimaint
i’l muond dals battasendas, il Bu-La
(Bundeslager). Eir mias s-charpas haun gieu
l’onur dad esser da la partida tar quist event
unic. E cò haune vis la merda chi’s ramassa,
scha 2000 persunas chaminan tuottadi süllas
listessas vias – e pür la patocha cur cha que
plouva.
Pü tard aint per la sted haun mias preziusas
s-charpas fat millis da kilometers in differentas citeds da l’Europa. Viagiand cul tren vers il
nord e darcho ingiò haune vis üna pruna chosas. Ellas sun chaminedas tres las giassas dad
Amsterdam, aint il port da Hamburg, sper ils
fjords da la Norvegia e tres las citeds veglias
dal Balticum e perfin tres Prag.
Inavous in Svizra gnaregia plaunet la naiv, ma
eau sun sgüra ch’ellas survivan eir quista sfida
sainza problems – zieva tauntas experienzas
già in lur prüm an…
Massivs privels per la sanadad
La fabricaziun da chalzers è ina lavur fitg
intensiva. Uffants èn participads a las differentas lavurs, davent dal preparar las furmas enfin
tagliar il muster e cuser ensemen ils chalzers.
Per il pli vegnan ils uffants engaschads per
metter ensemen e cuser ils chalzers. 80% dals
uffants lavuran a chasa per ils furniturs – dis
da 14 uras da lavur n’èn nagina raritad.
Ils cotschens ni
ils ners – tgei
manegias?
da Saskia Del Zotto
«Mamma mia, quei sortiment, e lu pér las
colurs! Fantastic, semplamein grondius!»
Sinaquei mi’amitga: «Wow, quella stizun ei
gie enorm gronda!!» «Gieeee! in paradis che
spetga mo sin nus!», rispundel jeu tut incantada. Ed aschia va in «ah» ed «oh» vi e neu
tochen ch’ins auda in griu neu da tschella vart
dalla stizun.
Exact en quella direcziun nua che Flurina
sesanfla el mument; jeu cuorel tras il negozi
e tuttas vendidras miran sin mei sco sche in
“Zombie” curess tras la stizun e buca jeu. Jeu
sun pia vid encurir mia collega (quei che va
buca ditg, damai ch’ins auda gia dalunsch ses
gibels incantai).
Jeu vesel davon miu nas in pèr “High Heels”
cotschens. «Ein els buc il Hammer?» Ella spe­
tga gnanc mia risposta ed entscheiva a quintar
si tuttas varts positivas dalla cumpra dils calzers. «Also jeu quetel els...» Pli lunsch vegn
jeu buca: «Semplamein grondius», finescha
ella mia construcziun. Ussa dat ei in problem,
dil qual jeu sai nuot. «Aber ussa ha ei aunc
ils medems en ner, sas, quels fussen forsa pli
adattai, perquei ch’els fan pendant cun mia
nova caultscha nera da “Tally Weijl”, gi inagada zatgei! Co quetas ellas?» Duess jeu ussa
gir quei ch’jeu patratgel, numnadamein,
ch’ella vegn strusch ad ir in pèr meters cun da
quels calzers ch’ins seferma en mintga tumbin sin via? Jeu sedecidel denton da sustener
ella en sia elecziun, aschia vegnel jeu pli spert
da mirar per in pèr calzers che plaschessen a
mi. «Gie, quels ein sco fatgs per tei; jeu pren­
dess ils ners, sch’jeu fuss tei. Also savein ir
a pagar?» «Na spetga aunc, fai buc aschia in
stress. Nus vein peda in entir suentermiezdi!
Alsoooo... jeu pren ils cotschens, els han dapli
“pepp”.»
Aschia varga ina “Shoppingtour” ed in pèr
uras vargan en in gienà. Ed jeu: Hai sco adina
anflau nuot, perquei che Flurina ha duvrau
tut il temps e la peda mo per ella. Aber la
cara Saskia gi nuot e selegra per si’amitga che
tschontscha pil rest dil gi mo pli da ses calzers
novs, ord sia nova stizun preferida.
Calzers – Oz e pi bod…
da Judit Augustin
Sch’ia pains ve da calzers, am vignigl andamaint schi bler tg’ia na sa mianc noua
an­tschever… Da rachintar lung scu tgi statt
ozande tar nous cun calzers am para pi pac
intressant, gio tgi mintgign ò calzers. Tscherts
dapless ed oters pi pacs. Igls egns òn chel gost
e tschels en oter. E cantas differentas sorts tgi
dat è er prest betg da creir, calzers da skis, da
muntogna, da cursa lunga, per eir a scliviglier,
per far gimnastica, per eir cun velo, etc. Pero
chegl savez gio ansasez tot sez...!
Schalar tot anviern
Ma scu erigl pi bod? Davigl er tantas sorts,
tants affars per igls cumprar u ins faschevigl
pi bod anc sez igls calzers? Diversas dumondas
tg’am on piglia marveglia ed uscheia vaia fatg
en curt discurs cun mia tatta, tg’ò gio prest 80
onns. Ella na saveva betg ple sa ragurdar da
tot ma ia va pudia cattar or fitg intressantas
tgossas. Ainten las vischnancas se tar nous igls
pless tgi vevan en pêr calzers da lavardeis ed
en pêr per las dumengias, e chegl era tot. Az
mitte avant d’aveir angal dupera calzers! Ia
am sa chegl ansomma betg metter avant.
Tge tg’am ò er fatg ena grond’impressiun è
tgi mia tatta ò rachinto, tgi surtot d’anviern
ins vegia adegna gia freid agls peis. En calzer
era betg bel fludro aint davains scu ozande e
tigniva ansomma betg cunter igl bletsch. Per
me mianc da creir tge terribel da schalar tot
anviern igls peis e savens er anc stueir star
ainten calzers bletschs, brrrr!
Cumprar calzers be a Coira
Per eir a cumprar calzers gevigl giu Coira. Giu
Tusang u ainten en oter li pi manevel davigl
da lez taimp anc nign affars da calzers. Pero
cumpro calzers niva fitg pac. Ainten pi grondas famiglias ins veva da purtar siva igls calzers e tuttegna sch’igl eran en po mengia
gronds u ansomma betg ampernevels, i dava
simplamaintg nign’otra pussebladad. Chi e
lò niva puspe en calger an vischnanca a cun­
tschier calzers u surtot a midar las solas isadas
digls calzers. Las solas eran da lez taimp betg
anc schi bungas e cun en profil scu ozande.
I dava er anc nignas solas da gummi, ed igls
omens vevan per exaimpel calzers cun gottas.
Ozande dattigl calzers da tot las calours tg’ins
giaveischa. Mia tatta sa regorda pero tgi pi bod
vevigl angal calzers neirs u brigns e forsa igls
pi nobels tgi vevan en pêr calzers alvs. E da
modas da calzers nivigl er anc detg navot. En
pêr vevan calzers pi fegns ed oters pi grobs e
chegl era er la suletta differenza.
Scu finiziun az saia angal deir: «Seias leds tgi
vivez ossa e betg aint igl onn 1928, galdi da
pudeir purtar calzers tgi dattan tgod e tignan
cunter igl bletsch e betg amblide tge retgezza
da sorts da calzers tgi nous vagn ozande cò tar
nous…!»
Vas ti cun Mary
Jane ni cun
Cayman?
da Silvana Derungs
Enconuschas ti Mary Jane? Lu eis ti
probablamein ina giuvna scolasta
da scoletta. Enconuschas ti Georgie?
Eis forsa hortulan? Ed enconuschas
ti Sassari? Fetg probabel che ti lavu­
ras en in salun da cosmetica. E sche ti
enconuschas Yukon, eis ti buca mo in
bien enconuschider dalla geografia
ed umens ed affons cun aunc divers termagls vitier, sco per exempel ils aschinumnai
«Jibbitz»: figurettas ch’ins po cumprar per
decorar ils crocs e render els aunc pli bials ed
individuals. Era ina lingia da vestgadira «crochiga» ei lantschada (hai empau difficultads
da s’imaginar quels tagls) ed ei dat era crocs
pigns per nos pli cars amitgs: ils telefonins.
L’istorgia
da las
s-charpas
da Valerio Glisenti e Giovanni Tischhauser,
1. secundara
dall’America, mobein era in um giuven
e robust ch’appreziescha il contact
cun il terren – forsa selvicultur u
era hortulan? E vus tuts haveis bugen
ils crocs.
Strusch ina moda dils davos onns polarisescha
aschi fetg sco quels calzers da fuorma meins
eleganta e cun colurs quasi prigulusas per ils
egls. Mo malgrad lur macortadad nundiscu­
tabla (ins sa discutar davart gusts, mo tier
crocs dubetel tuttina quei...) ein quels calzers
beinvesi tier quasi mintgin. Sulettamein il persunal en spitals sto desister da quella moda.
Adina dapli spitals scamondan da purtar crocs
– ina mesira da prevenziun. Pertgei tgi che
porta quels calzers secarga electrostaticamein
e cunquei ch’ils calzers isoleschan aschi bein,
sa la cargada s’accumular sur pli liung temps.
Tochen tier in contact cun in pazient u cun in
apparat medizinal... Fetg prigulus en in spital.
La stad ei vargada ed ils adversaris pudessen tertgar: «Uss ein ils crocs naven, silmeins
tochen la primavera.» Pudess ins tertgar. Per
igl unviern dat ei numnadamain ils Crocs
Mammouth che han ina biala pelegna (sintetica) egl intern. Gest ord casa vegnan mo ils
paucs ad ir cun crocs igl unviern, mo tener
cauld ils peis sto era vegnir fatg en casa. Ins
vul gie – tier quels prezis dad ieli – buca scaldar memia fetg la habitaziun...
Fingià 12’000 aunz Cristus daiva que s-charpas. Las persunas our dal temp da crap vaivan
aint s-charpas our da pels.
2500 aunz Cristus guardavan las s-charpas in
Egipta oura uschè:
Aunz il quart tschientiner as purtava s-charpas
chi derivaivan da l’Italia e da l’isla da Corsica.
Our dal orient sun gnieus ils stivels chi gnivan
be purtos dals hommens.
Tgi che supporta pia propi buca la vesta da
quels calzers aschi cumadeivels, levs (mo 170
gramms) e lavabels, ei pia en segirtad en in
spital ni ina casa da tgira. Jeu persunalmein
tegnel distanza dad omisduas fracziuns: separticipeschel buc als blogs sin www.ihatecrocs.
com, perquei ch’jeu sai che quellas zoclas da
granulat special (ils imitats bienmarcau ein
da gummi ni plastic) ein probablamain PROPI
sgarscheivel emperneivlas; mo hai era aunc
buca cumprau quels calzers, perquei ch’jeu hai
aunc avunda calzers e sandalas dad isar avon
che sededicar a novas modas. (Per tgi che vul
saver: jeu sun stada eri aunc avon ils flipflops,
zanua denter birkenstocksandalas e pantoflas
dil Cachet ed hai aunc surviviu mintga stad.)
Aint il 18evel tschientiner as purtaiva s-charpas imbellidas cun perlas ed or.
Illa mited dal 19evel tschientiner d’eiran las
s-charpas da saida granda moda.
Il 20evel tschientiner es gnieu la moda da las
putschas da gimnastica chi s’ho derasoda fich
svelta.
Sco biaras autras modas vegnan quels crocs
neu dall’USA: dapi ca. 2 onns vesan ins
quellas creatiras gaglias era sin nossas vias.
Igl em­prem model era «Cayman» che seme­
glia ferm ad in gnef d’in crocodil e suenter
suondan divers auters models, per dunnas
MARCAS
da Marina Moura ed Andrina Camichel,
1. e 2. reela
Punct da
conflict:
s-charpas!
da Curdin Käser
A d’ho giuvens cha daspö ün temp haun aint
s-charpas da marca.
Tar nus a scoula sun las seguaintas marcas
«in».
All Star Volcom
Vans
Rip Curl
Cube
Quiksilver DC
Diesel Versace Billabong
Adiddas Big Star
Ils bgers haun aint s-charpas da marca sportiva. Alura as vezza las pü richas cun lur marcas schicas. Que as vezza ün po da tuot, differents muosters e culuors. Ma daspö ün temp
as vezza eir s-charpas «falsificadas»! S-charpas
cha cuostessan frs. 100.- sun be pü frs. 50.- o
dafatta pü poch!
Las differentas
grandezzas
da Marcio Rodrigues e Michael Steck,
1. reela
Que d‘ho bgeras grandezzas da s-charpas. La
pü pitschna es il numer 17, la pü granda es il
numer 52. Ils creschieus portan in media ils
numers 35 fin 52 e’ls iffaunts ils numers 17
fin 25. La pü granda s-charpa dal muond es in
Germania. Ella es 4.20 meters ota, 7.14 meters
lungia e 2.50 largia.
L’Engiadina! Samedan, la «chapitela» da
l’Engiadin’Ota. Ünguotta da bel, ma as po
viver eir cò. Eau d’he cumanzo a giuver a
golf, ün sport da l’elita, ma fich interessant ed
intensiv. Las ballas svulaivan tuot il temp tres
la cuntredgia ed eir l’ora d’eira acceptabla per
l’Engiadina. L’ultima vouta ho que pluvieu scu
cun sadellas. Eau d’eira bletsch da cho a pè!
Ed uossa suni darcho cò, i’l club, e realisesch
cha qualchosa mauncha, s-charpas da golf, chi
velan qualchosa. Eau cumpr ün pêr, vegn a
la cassa… Porca, 300.- per ün pêr s-charpas!
Almain sune «gore-tex», que chi voul dir,
cha tegnan l’ova. Eau cumainz a stüdger sur
da mia ideja da dvanter commember dal club,
e nu d’he fantasia avuonda per am metter
avaunt il predsch per gnir commember, scha
già be las s-charpas cuostan quelo ch’eau guadagn düraunt ün an, scu student povret. Da
l’otra vart d’heja uossa s-charpas cun prestige
ed am poss musser sün plazza. Eau pass plaunet vers la «driving ranch» cun mias s-charpas
nouvas. Tuots guardan sün mias s-charpas.
Mia amia dasper me ho eir s-charpas nouvas.
Ella es bella blonda, ed ho ögls blovischems.
Eir ho’la üna bella postura. Eau bad dalum
cha’ls golfers guardan il prüm sün me, alura
sün mias s-charpas, e zieva vo l’öglieda dalum
tar mia amia, ma nu penser cha’ls signuors
golfers guardan ad ella süllas s-charpas! Che
maniera da la «elita»! A las duonnas nu’s
guarda süllas s-charpas, schabain cha precis
quellas vessan millis da s-charpas a chesa in
s-chantschia! Stivels, sandalas, ballerinas, cun
e sainza tachs! Nus homens vains per regla
adüna s-charpas classicas, lungurusas, nairas,
cun fuorma simpla, bod primitiva. Ma listess
peran las s-charpas d’esser il pü important vi
da nus homens! Scha nu’s guarda inamöd na
süllas s-charpas a las duonnas, schi perche
haune tauntas?
In mincha cas vuless eau uossa schmancher tuot quistas irritaziuns e las trametter
da­löntsch davent cun la prosma balla! Eau
pens be auncha, cha cun ün tel chapitêl vi da
mieus peis, d’heja ün meglder feeling, sun ün
melder golfer e d’he gust da m’avair prasto
qualchosa.
La s-charpa
nun es ün
s-chierp, ma
il mes-chel
nun
inclegia!
da Petra Crameri
Ils disegnaduors da moda s-chaffeschan scharpas da tuottas sorts, in mincha culur e per
mincha situaziun. «S-charpa» es be üna noziun generela, perque nun es que neir cu­rius,
cha la glista es enorma. Cuntschaint sun sandalettas, putschs, ballarinas e stivels. Zieva
do que auncha s-charpas bassas, da tach, da
gimnastica, da muntagna, da rampcher, da
ballapè, da skis, patins e s-charpas da bagn.
Da nu schmancher sun ils s-charpuns ed ils schalfins.
Üna duonna s-chetta ho almain üna s-chan­
tschia plain s-charpas e scha’l s-chazi cumainza a gnir s-chars, resaint’la il bsögn dad ir a
fer cumpras. Quist cas as muossa, cur cha las
tschavattas sun s-chalchagnedas e s-charnidas, ma eir cur ch’ella (la duonna) nu chatta
ünguotta adatto chi’s cunfo cun ün vstieu schür. Pensè üna vouta che s-chandel cha que
es, scha las s-charpas nu’s cunfaun cun la tascha.
Duos uras as stu calculer per ir a fer cumpras
ed ün s-charnütsch nu basta. Meglder es üna
tas-chuna, ma auncha meglder es üna s-chacluna plaina da s-charpas. Cur cha la duonna riva a chesa stu’la s-chaffir plazza per tuot
las s-charpas nouvas. Il giavüsch füss üna schantschia transibla cun sistem da ventila­ziun,
per tgnair fras-ch tuot, üschigliö füss que vaira
s-chiffus. La duonna as pudess sentir scu in ün
museum da s-charpas privat.
Il chaminer cun s-charpas da tach es eir ün’art.
Que es ün indschen vaira greiv e per fer üna
buna figüra as exercitescha. Las prümas voutas as s-charpluna intuorn scu ün elefant chi
ho problems d’equiliber e la probabilited cha’s
s-chaluna es magari ota. Ma cul temp as sviluppa üna tecnica ed il chaminer dvainta fich
elegant.
Insomma, la s-charpa es inschmanchabla,
ella tuocha simplamaing tiers. Eir pas-cheders, bos-chers, uvas-chs e dafatta quels da la
Tumgias-cha nu ris-chan da chaminer intuorn
sainza s-charpas.
La s-charpa nun es dimena ün s-chierp, dimpersè la dutscha mited d’üna duonna, ma il
mes-chel nun inclegia!
S-charpas
da skater
Calzers ed
igls peis
liaint
da Serena Maiolani, 1. secundara
da Catrina Waldegg
Peis – igls pless igls dovran mintga de, l’antiera
veta. An 70 onns vo en carstgang an media
dus gedas anturn igl mond! Pertge dainsan
al­loura betg adatg digls noss peis? Perchegl
tgi èn schi gliunsch davent digls îgls? Schi
vous lez saveir, schi niz eneda ad aveir peis da
corvs, schi vessas da dar or daple raps per voss
calzers ni schi vous ischas gio perfect cugls
voss peis savez far chest test per cattar or.
(chest test è betg nia elaboro scientificamaintg!)
1.Cants calzers vez vous?
A. pi pac tgi tschintg
B: 5–10
C: daple tgi diesch
2.Pertge cumprez vous voss calzers? Perchegl tgi èn ...
A: bunmartgeas
B: da marca
C: da qualitad
3.Vez vous calzers da plievgia?
A: ea
B: na
4.Quantas sorts da calzers vez vous? (flipflops, calzers da muntogna,
highheels, ballerinas, calzers da sport, calzers da mintgade,…)
A: 0–2
B: 2–5
C: 5– ?
8. Cantas gedas nattagez igls voss calzers?
A: 0–1 x ad onn
B: 1–3 x ad onn
C: daple tgi 3 x ad onn
Las s-charpas da skater existan già uschè lönch
scu’l skateboard. Üna da las prümas s-charpas
da skater es gnieu sül marcho ils ans sasaunta e vaiva nom «SK8-Hi». Fich bainvis d’eira
eir al «Low-Top», perche cha quella s-charpa
giaiva sur l’öss dal pè e daiva als skateboarders
dapü equiliber. Ils ans nonaunta ho que do
ün grand müdamaint tar las s-charpas da skater. Aunz d’eiran dumandedas las s-charpas
chi vaun sur l’öss dal pè e tuot in üna vouta
d’eiran dumandedas las «Low Cut» chi gnivan be fin suot l’öss dal pè. Ils ans nonaunta
ho que do bgeras nouvas firmas da s-charpas
da skater e las firmas da DC shoes, Emerica o éS
sun creschüdas enorm e fich svelta.
Ossa savez chintar ansemen igls voss puncts
Dumonda A
B
C
1.
010 5
2.
0
510
3.10 0
4.
0
510
5.
0
510
6.
0
510
7.
510 0
8.
0
510
0–30 puncts cuntanschias:
Vous dez mengia pac adatg digls voss calzers.
Chegl na fò er betg bagn agls voss peis. Els
vessan da star bagn aint igls calzers, pero ins
vessigl adegna puspe da midar la calzadeira.
Tip: eir a pe blott a tgesa!
30–50 puncts cuntanschias:
Vous ischas en tipic exaimpel per en «normalo». Chegl è bagn scu tgi la plessa gliout vo
anturn cun lour calzers, pero savessas vous
anc far daple pigls voss peis.
Tip: mide usche savens scu pussebel la sort da
calzers (er calzers ots fòn tranteraint bagn.)
50–80 puncts cuntanschias:
Vous faschez chegl stupent! Igls voss peis az
angraztgan. Tip: er els òn gugent ena massascha!
5.Cantas differentas sorts da calzers tirez vous aint durant en’emda?
A: 0–2
B: 2–4
C: daple tgi quater
6.Tge purtez vous a tgesa?
A: calzers da veia
B: scalfins
C: navot – pè blott
7.Cant dei purtez vous voss calzers?
A: anf. tg’èn rots
B: 1 onn
C: > 1 onn
Las s-charpas da skater gnivan vendüdas
fich bain eir pervi cha d’eiran fich agreablas
e pervi da que nu purtaivan be ils skateboarders quellas s-charpas, dimpersé eir normela
glieud chi nu faiva quel sport. Hozindi sun las
s-charpas da skater eir auncha fich modernas.
Uossa nun ho que bod pü s-charpas da skater chi vaun sur l’öss. Uossa do que be auncha
quellas chi rivan be fin suot l’öss dal pè.
Las s-charpas sun eir cusidas bger meglder
per cha tegnan oura ils strapaz. Las s-charpas da skater haun uossa eir üna laungia pü
grossa scu aunz. La laungia güda a’l pè d’esser
pü stabil e pü sgür. Suot s-charpas da skater
s’inclegia üna s-charpa speziela per skaters.
Las s-charpas da skater sun otras scu las normelas s-charpas da gimnastica, impustüt pervi
da las soulas. Quellas da skater sun bger pü
flexiblas, uschè cha vo eir meglder dad ir cul
skateboard.
Tge
chaussas?
La WG
da Chatrina Josty
da Madlaina Niggli
Las desch e quattordesch. Frequenza 89.1.
«All Summer Long» da Kid Rock vain adüna
pü plaun. Finelmaing las desch ed ün quart.
Il gö auditiv «Tge chaussas?». Pü bod d’eira
eau pü agiteda cur cha que d’eira uschè inavaunt. Eau d’he adüna piglio svelt per mauns
il corn dal telefon e d’he do aint il numer 081
250 76 00. Uossa nu telefoni niauncha pü.
Eir scha’ls Rumauntschs tuochan tals pövels
ils pü periclitos, ho que bgers chi prouvan da
telefoner sün quel numer. Forsa d’heja eir be
disfurtüna - eau nu se.
Scu cha saja, uossa odi la vusch da l’homen
chi legia avaunt ils chavazzins. «La fuorma da
la chosa nun es decisiva. Que tilla do in tuot
las culuors. La funcziun da la chosa po esser
la protecziun.» Scha vess uossa üna vouta furtüna cul telefon vessi guadagno ils 950 francs
chi sun aint il jackpot. Ma aunz ch’eau telefon
al Radio Rumauntsch auncha ün pêr ulteriuras infurmaziuns per vus.
• La chosa do que già daspö 27 000 ans.
• La chosa es suvenz in nossa vicinanza.
• La chosa nun es in vicinanza da glieud
povra.
• La chosa es pel solit fatta our da chüram
ed our da materia artificiela.
• La chosa po gnir tratta a nüz scu provocaziun.
• La chosa ho la funcziun da moda.
• La chosa ho la funcziun da preschanter il
status sociel.
• La chosa ho la funcziun da musser
l’appartgnentscha d’üna gruppa.
• La chosa es fich bainvisa tar duonnas. U
almain disch que ün clischè.
• La chosa po esser ün vizi.
• La chosa po custair millis da francs.
• La chosa es al cumanzamaint düra e po
schmacher.
• La chosa drouva chüra.
• La chosa po spüzzir.
Ho que fat clic?
Alura telefonè sül 081 250 76 00!
1. «Pudess esser managio üna tas-cha?» 2.
«Pudess esser managio ün’umbrella?» 3.
«Pudess esser managio ün chapè?» 4. «Pudess
esser managio ün anè?»
Uoss’es avierta la tschinchevla lingia dal telefon. Nun es propcha pü cò üngün chi voul
telefoner e guadagner quists 950 francs?
da Scarlett Zanotta,
1. secundara
Elefants en mia chombra
Jau n’hai nagin’idea da fisica. Mo ina chaussa
m’è restada dad ina da las emprimas lecziuns
da fisica che jau hai gì en l’emprima secundara. I gieva per la pressiun ed il pais. Noss
magister ha fatg ina cumparaziun tranter ina
maschina da pista che va sur il terren ed ina
dunna da 60 kilos che chamina enturn cun
chalzers cun tatg aut. Tgi chaschuna dapli
pressiun sin il funs? La dunna u la maschina?
Tenor las leschas da la fisica è la pressiun che
smatga dals chalzers da la dunna sin il funs
pli gronda che quella da la maschina da pista.
La maschina da pista è bain greva, ma cunquai che la surfatscha dal tatg dals chalzers da
la dunna è uschè pitschna, ha ses pais dapli
effect. Ditg simpel: La dunna cun ils tatgs auts
è sco in elefant che va sur porcellana.
L’exempel è restà u meglier ditg: vegnì endament puspè en mia ultima abitaziun, sin il
palantschieu da parchet. En quell’abitaziun
stev’jau suletta, ma là avev’jau dapli visitas. Ina saira èn arrivadas in pèr amias e cur
ch’ellas han vesì mia collecziun da (paucs)
chalzers cun tatg aut han ellas stuì empruvar
ils chalzers ed ir dad in chantun a l’auter da
mia chombra per sa guardar en il spievel. Cun
tatgs auts e fins sur parchet. Crac, crac, crac...
Tge che mes magister da fisica ha propi vulì
dir cun ses experiment, m’è daventà cler la
damaun suenter la «Modeschau», cur che jau
hai contemplà pli precis il palantschieu. Millis
da pitschnas forinas en il lain, chaschunads
dals 50 fin 60 kilos da mias amias. Irreparabel,
hai jau pensà e sco emprim cumprà in tarpun
per ch’ins na vesia betg il donn.
Quest donn n’è a la fin betg stà irreparabel,
ma el m’ha custà diversas uras da lavur, en
schanuglia, cun il fier per far or cun il fier en
maun ed in sientamauns da cuschina bletsch.
Quest hai jau mess sin il palantschieu e fatg
ora cun il fier el. Las forinas s’han serradas,
cunquai ch’il lain s’ha extendì cun daventar
umid. Fisica?
En mintga cas sai jau uss ch’igl è meglier da
zuppar ils chalzers cun tatgs auts, sche amias
vegnan a far la visita.
Chatrina Josty abitescha en ina WG a Turitg e lavura en in biro grond a Cuira. Quest ha displaschaivla­
main in tarpun cotschen, uschia ch’ella na ristga
betg da trair en ses chalzers da colur pink per ir
a lavur.
Linda Rinn ho fundo l’an 1908 l’impraisa
Converse Rubber. Els haun fat il prüm s-charpas chi tgnaivan ova e naiv, pü tard haun els
fat s-charpas our da glin. Da l’an 1917 ho
Converse purto la s-charpa «All Star» sül marcho. Fin hoz es quista s-charpa gnida vendieu
già 600 milliuns voutas.
L’an 1923 ho la s-charpa clappo la suottascripziun da Chuck Taylor, tres que es gnieu stimeda la legenda da Taylor. Quel an ho converse
eir creo las s-charpas per giuver basket.
Tals giös olimpics 1984 quintava Converse tals
sponsors officiels. Già da l’an 1936 portavan
ils giuveders da basket s-charpas da Converse.
«Al Weapon», da l’impraisa «Choose your
weapon», es gnieu l’an 1986 sül marcho.
Quella nouva s-charpa d’eira üna granda concurrenza per Converse.
Avril Lavigne es üna da las cuntschaintas chi
porta s-charpas da Converse. Ella ho dapü cu
100 s-charpas.
Hozindi nun as tira pü aint quellas s-charpas
be per fer sport, d’impersè eir per ir a scoula.
prenum: Nicla. num: Lozza. domicil:
Marmorera. activitad principala: baiver
Calanda (student). annada: 1987. quai hai
jau gugent: guarda activitad principala! quai
n’hai jau betg gugent: dentists e spaghettis
senza sosa!
e-mail: [email protected]
prenum: Claudio. num: Baracchi. domicil:
Maiavilla. activitad principala: inschigner.
annada: 1969. quai hai jau gugent: ir a cha­
tscha. quai n’hai jau betg gugent: pauca naiv
d’enviern.
e-mail: [email protected]
prenum: Tinet. num: Gaudenz. domicil:
Turitg. activitad principala: seser sin ina sutga,
guardar sin in laptop, spetgar ch’i vegnia saira.
annada: 1988. quai hai jau gugent: mammas (surtut mia), mes avegnir. quai n’hai jau
betg gugent: da tuttas sorts lindornas, spam
rumantsch ;-)
e-mail: [email protected]
Giuru:
la seria
da Sara Hermann
prenum: Puorger. num: Rico. domicil:
Puntraschigna. activitad principala: Boutique
Manager Nespresso San Murezzan. annada:
1980. quai hai jau gugent: mia amia e musica.
quai n’hai jau betg gugent: manzegnas.
e-mail: [email protected]
prenum: Bernadette. num: Arpagaus. domicil:
Tersnaus. activitad principala: en il mument
giudair il temp post-studentic e viagiar en
America centrala. annada: 1981. quai hai jau
gugent: ma muventar, siemiar ed il tun dal
tschadun che truscha il café. quai n’hai jau
betg gugent: mustgins e mieulas vi dals pes.
e-mail: [email protected]
Mintga cuc sa tge che la GiuRu è, ma nagin
che sa propi tgi che la GiuRu è. Forsa che tes
vischin, tia coiffeusa, tes schef u tia affera
pudessan er esser GiuRu? Nagin che sa vairamain. 148 fatschas, ina pli bella che l’autra,
ma nagin che sa che questas persunas èn propi
commembras da la GiuRu. Scandal! En questa
seria mensila vegn preschentà in commember
suenter l’autra commembra.
Daventa era ti commember da la GiuRu.
www.giuru.ch
Eu, eu ed eu: fictiv e
flexibel
il meglier
da rtr
dad Anna Serarda Campell
Schuhmacherlein, Schuhmacherlein,
was kosten deine Schuhe?
Che? – Ma... – Nu d’eiran quai üna jada trais
raps? – Ed uossa? – Aha! – Mmmmh
I sun schon schmaladi bellas. – Pachificas ...
in congual cun otras cun tach da set centimeters... – Chürom da vadé? – Lomin, schi.
– Eu n’ha tscherchà fingià adüna s-charpas
cotschnas, precis da quistas. – Na, tschellas nu
sun cotschnas, quellas han la culur bordeaux!
– Na! Bordeaux nun es cotschen! – Schi, quai
es üna gronda differenza! – Bordeaux, che
vezzast, scha tü pensast vi da la culur bordeaux? Ha? – Eu at di, la culur bordeaux es
la culur dal vin, la culur da baiver vin cun
stil e restar adüna plü o main söli, quai es
bordeaux, capisssscccchhhh? – E cotschen,
co­tschen, quai es ün’otr’istorgia. – Perche
riast? – Cotschen es paschiun, amur, violenza,
sang, cotschen vibrescha!!!! – Na, bordeaux
nu vibrescha. – Che pensast da las s-charpas?
– Bellas? – E? – Aha, simplamaing bellas...
– E quellas ch’eu vaiva aint avant, mumaint,
lascha’m stüb­giar... ahm ... che hast dit davart
quellas? I sun bellas? – Sun tuot las s-charpas bellas? – Na? – Perche disch lura adüna e
pro tuot las s-charpas chi sajan bellas? – Na,
eu nu m’agit. – Eu less be savair che cha bel
voul dir per tai. – Che tun n’haja? – Eu nun
ha ingün tun... – BEL! – bel – bEL – beeel
– Che? Eu prouv be da chattar oura TEIS
tuns, da BELLezza! – Na, eu nu sun narra.
– Eu n’ha be fat üna simpla dumonda– ed
eu prouv dad interpretar tia re­spos­ta fich
inspiranta. – Eu sa cha s-charpas nu müdan
il gir dal muond. – Eu nun ha mai pretais
quai. – Uossa füssa pero güsta blerischem
plü flot, scha per ün pitschen mumaintin pudessna far uschè sco scha’l muond
de­pendess da quist pêr s-charpas. – Mmmh...
– S-charpas cotschnas, amor... – Pensa, s-
charpas cotschnas, chi san influenzar il gir dal
muond, schi be tschüffan ils drets peisins chi
tillas portan. - Guarda, uschea... – Oh, oh, oh,
vezza ün surrierin? – Ah, eu bad, tü cumainast eir a tillas... – Amor, eir eu tillas chat
BELLAS... – Ops, d’eira quist rier massa dadot!
– Che dist da quists duos poppins co­tschnins,
tils laina dar ün bel dachasa? – Lura pona giovar cun lur amias in bordeaux ed i nu ston plü
esser tuot sulettas e tristas...
Quant chi cuostan... – Aaahmmmm... –
Dimena... – Nu voust fingià üna jada ir oura
a spettar?...
Landuf, Landab: Mariano Tschuor
Anna Serarda Campell studegia scienza da teater
a Berna. En las PUNTS scriva ella or dal mund dad
«eu, eu ed eu: fictiv e flexibel» che cuntegna era in
mund da chalzers – cun varts bellas e main bellas.
s da
leiv
a
ogn
… per
stampads
che crodan si!
cumposiziun creaziun squetsch
spescha e grünenfelder
via dil marcau vegl 18 | 7130 glion
081 925 20 44 | [email protected]
www.spegru.ch
10
✂
Vuls ti midar
las PuNts?
A partir dal 2009 duain las PUNTS esser pli
infurmativas, pli dinamicas, pli frestgas.
Qua pos ti, chara lectura e char lectur,
dir in pled en chaussa e gidar il team da
PUNTS en questa lavur da meglierament.
Per plaschair emplenir il questiunari e trametter a: Silvana Derungs, Hauptstrasse
117, 1715 Alterswil.
Era pliras respostas èn pussaivlas tar ina
dumonda. Grazia fitg per la collavuraziun!
Moda da legeR
1. Jau legel las PUNTS ...
c mintga numer
c be mintgatant
c mai
2. Jau legel las PUNTS ...
c cumplettamain
c singuls artitgels
c tenor il num da l’auturA preferì (auturAs: ______________)
c tenor tematica / titel attractiv
c tenor idiom
c auter: ___________________
3. Quests artitgels na legel jau betg:
c artitgels betg da mes idiom
c artitgels da tschertAs auturAs
c artitgels memia lungs (lunghezza maximala: c < ½ pagina, c < 1 pagina)
c auter: ________________________
4. Quantas persunas legian tar mai a chasa mias PUNTS abunadas?
c nagin
c l’entira famiglia (___ persunas). Vegliadetgnas dals members da famiglia: ____________
5. Ils inserats en las PUNTS remartg jau.
c gea c na c strusch
aBUnaMenT
6. Per il futur giavischass jau las PUNTS...
c sco uss: 12 x l’onn, 16 u 20 paginas, 3 ediziuns spezialas.
c 6 x l’onn, ca. 32 paginas, + 2 ediziuns spezialas.
c cun dapli preschientscha ed activitad en l’internet.
7.
c
c
c
Il pretsch d’abunament da 45 frs. è ...
memia char (jau pajass be ___frs.)
en urden
jau pajass er dapli (maximalmain ___frs.)
laYoUT
8.
c
c
c
La scrittira da las PUNTS è ...
fitg agreabla da leger
en urden
dischagreabla da leger
9.
c
c
c
Il layout è ...
frestg e giuvenil
adina il medem e lungurus
in bun format per leger
11 11
✂
10. Las illustraziuns en las PUNTS …
c pudessan esser pli bleras
c pudessan esser pli provocantas
c auter:___________________________________
11. las ediziuns spezialas ...
c na dovri betg.
c èn adina interessantas e portan variaziun.
c “Spezial”? N’hai anc mai sentì ina differenza!
c Jau ma regord spezialmain da l’ediziun speziala: ________________
tematicas
12. Il puntissimo – il tema dal mais – da mintga ediziun ...
c m’interessescha adina
c pudess esser pli actual
c pudess esser pli provocant
c Datti in tema en mintga ediziun?? Anc mai remartgà!
c In puntissimo mintga mais na fiss betg necessari;
senza avessan las PUNTS dapli variaziun.
c autras propostas per structurar: _____________________________
15. Questas serias èsi exnum da cuntinuar:
c Eu, eu ed eu, fictiv e flexibel
c GiuRu: la seria
c Il meglier da RTR
c Il pled dal mais
c La WG
c Mamma mia
c Punts politicas
16. Da PUNTS spetg jau...
c infurmaziun
c divertiment
c contact cun auters idioms
c auter: ______________________________________________________
Auters giavischs e propostas: _____________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
13. En las PUNTS giavischass jau dapli ...
c sport
c musica
c art e cultura
c politica
c multimedia
c umor
c columnas
c texts da giuventetgna sut 20 onns
c artitgels retschertgads ed infurmativs
c artitgels regiunals­locals (p.ex. reportaschas dad eveniments en la regiun)
c purtrets da persunas (p.ex. intervistas)
c istorgias / artitgels fictivs
c texts litterars
c rumantsch grischun
c vallader
c puter
c sutsilvan
c surmiran
c sursilvan
c auter:__________________________________________________
__________________________________________________________________
schlattaina: c m c f
vegliadetgna: ___ onns
idiom: c sursilvan c surmiran c sutsilvan c puter c vallader
c Jau avess gust da scriver mintgatant per las PUNTS, mia adressa da
e­mail è:_______________________________________________________
c Jau hai mirveglias da las PUNTS, per plaschair ma tramettai ___
exemplars da la gasetta. Mia adressa: ______________________________
_______________________________________________________________
Has ti in’idea innovativa per realisar in numer da PUNTS? Nus pre­
miain la meglra idea ed empruvain da realisar quella cun tes chau cre­
ativ! Proposta: _________________________________________________
______________________________________________________________
______________________________________________________________
14. En las PUNTS giavischass jau damain ...
c musica
c art e cultura
c politica
c umor
c columnas
c texts da giuventetgna sut 20 onns
c artitgels retschertgads ed infurmativs
c artitgels regiunals­locals
c purtrets da persunas (p.ex. intervistas)
c istorgias / artitgels fictivs
c texts litterars
c rumantsch grischun
c vallader
c puter
c surmiran
c sursilvan
c auter: _________________________________________________
______________________________________________________________
________
Adressa ed e­mail / nr. da telefon:_________________________________
_______________________________________________________________
Per PlascHair trametter a: silvana DerUngs,
HaUPtstrasse 117, 1715 alterswil.
12
PUNTS
POLITICAS:
BOTEL­
LONES
«Botellones» è in usit da la Spagna che
giuvens han realisà enturn l’entschatta
dals onns ’90. L’idea era da s’inscuntrar
la saira u la fin d’emna sin plazs publics e
da baiver alcohol. Questa stad ha il botellón era cuntanschì la Svizra ed ha procurà
per ina divergenza d’opiniuns. Tge ­opiniun
che noss dus politichers han davart que­
sta moda e maniera da festivar pudais vus
leger sco suonda.
Botellón – la butteglia gronda ò cuntanschia la Svizra, forsa er anfignen
tar nous aint igl Grischun
da Roman Liesch
Ansasez è l’ideia d’en botellón schi simpla scu
er geniala. Gliout s’antoppa an en li public per
far ena festa. Ena baracca sainza commerzi
– mintgign peglia sez las atgnas bavrondas. A
Turitg ògl gio do en tal evenimaint. Tenor rapports dallas medias vei la Blatterwiese, noua
tgi chel evenimaint ò gia li, betg gist or bagn.
Siva dall’EURO era chel pro nia fatg da nov ed
ossa ègl tgunsch gio schon puspe schi gliunsch.
Scalgias giumez e cunsont ena massa rusment
è nia produtgia. La regenza digl martgea da
Turitg, ni migler detg igl departamaint pertu­
tgia, ò organiso en sarvetsch d’ambulanza tgi
vess savia gidar an cass urgents – els on dantant tarmess bler mengia bler persunal.
Uscheia ischans dantant er gio arrivos tigls
problems tgi chels botellones caschungan: Igl
organisatour, vot deir chel tg’ò gia clamo agl
botellón, ò communitgia tg’el sa reteira scu
organisatour. Igl event era antras las medias
dantant gio schi ancunaschaint tg’el ò tuttegna gia li. Ma perchegl tg’igl organisatour
è sa retratg, ògl do nignas persungas tg’ins sò
far responsabel per costs etc. Igl mument tg’ia
screiv chel artetgel na sò la regenza turitgesa
betg anc, tgi tgi surpeglia igls costs da nattager
igl pro, igl persunal d’ambulanza tg’era a disposiziun etc... Igl trest è gio anc tgi la regenza
turitgesa ò procuro per blers containers pigl
rusment. Tenor las gasettas èn chels dantant
pitost rastos veids...
Igl scenario tg’è ossa igl pi prubabel è, tg’igl
martgea da Turitg catta nign e stò surpiglier
sez igls costs. Oramaias vessan en pêr giuvenils (ma risguardond las massas tg’èn neidas,
ins sògl prest betg baitar dad «en pêr») fatg
ena festa, produtgia ena massa rusment e fatg
donns ed igls costs per chegl vignan socia­lisos,
vot deir: la societad, an chel cass igls paiata­
glias da Turitg surpeglian igls costs! Cler ègl
tar otras festas er uscheia, tg’igl dat chaos,
donns etc. Tar otras festas ègl dantant uscheia
tg’igls organisatours on l’obligaziun da puspe
metter an urden igl li, noua tgi la festa è neida
fatga (cf. Open Air etc.). Cler vignan costs, scu
p.ex. schinumnadas «Spätfolgen» da consum
d’alcohol etc. tar tottas dus schorts dad evenimaints socialisos antras las cassas da malsangs,
ma chegl è tot en oter tgapetel...
An la teoria economica digl federalissem dattigl igl schinumno concept dalla equivalenza
fiscala. Declaro simpel vot chegl deir tgi tot
chels tgi profiteschan dad ena tgossa, paian
er per chella. An Svizra, graztga agl federalissem, sò chel concept neir realiso mecta bagn
e la scienzia ò demusso tgi la gliout è uscheia
pi cuntainta. Ins paia pi gugent taglias an igl
cumegn, noua tg’ins sò vaseir directamaintg
tge tgi vign fatg cun chels raps, tgi paer ta­glias
alla Confederaziun noua tg’ins na sò betg,
noua tgi chels raps svaneschan. E precis chegl
è tar botellones betg igl cass. Chels tgi profiteschan digl far la festa èn betg exnom chels tgi
paian persiva e perchegl ègl er d’ancleir tgi en
tant gliout è ansomma betg ancletg cun chels
evenimaints. Ia va er betg gugent, sch’ia vign
an ena buteia noua tgi ensatgi rompa ensatge
ed ia va da paer persiva...
Schi en tal evenimaint ò li, ègl prest da far
chint cun ena massa rusment e chaos – chegl
sò tgunsch er mintga lectour tg’è er schon sto
an sorteida. Ia anclei gio schon tgi ena massa
giuvenils on gost da far festa e betg stueir dar
or ena massa raps per chegl. Ma a me parigl
tuttegna en po sintomatic per la giuventetna
d’ozande. Ia less ossa ansomma betg tunar scu
gliout pi viglia tgi dei «pi bod era tot migler».
Ma ia catt donn tgi tant giuvenils sa depor­tan
talmaintg dasperas, tractan otra gliout betg
cun respect scu tgi tutgess e fon er betg cass
da far donns veda roba publica. Bler mengia
blers giuvenils on ena «läck-mier-am-Arschfasa» e sa deportan er uscheia. Tantas tgossas
tgi vignan fatgas angal per far ena bunga pareta anvers igls collegas ed esser cool...
Roman Liesch (21) da Brinzauls è student da las
scienzias politicas a Turitg e vicepresident da la
giuvna partida populara dal Grischun.
Tgei ch’il num sa far ora
da Clau Dermont
Dalla Svezia IKEA, dalla Terchia il kebab e
dalla Spagna: botellones. In niev trend tucca la
Svizra e provochescha oravontut els marcaus
gronds. Turitg, Berna, Genevra e Lausanne ein
surstai davart las pusseivladads che giuvenils
han grazia agl internet e tgei forzas da mobilisaziun ch’els han. Geniturs, las autoritads san
buca co reagir sin quella nova situaziun. La
giuventetgna seigi piarsa – perquei ch’ella ha
el tgau mo da beiber stuorn.
Atgnamein nuot niev. Ch’ei hagi ussa in num
spagnol (botellón), tudestg (Churerfescht),
engles (Streetparade) ni romontsch (tscheiver
a ...), la finala eis ei il medem: la giuven­tetgna
s’entaupa, ei vegn consumau alcohol e fatg
fiasta. La differenza: la gervosa ch’ins cumpra
e porta al botellón cuosta mo in franc, quella
ch’ins cumpra alla bar ad events cuo­sta tochen
tschun francs. Scolars, students ed emprendists ein gie buc ils pli rehs en Svizra, aschia
ch’jeu capeschel ch’els vulan spar­gnar daners.
Events commercialisai e pagai da sponsurs
gronds train ils daners ord sac alla giuventetgna. Quels vegnan denton schizun susteni
dalla politica e dalla polizia.
Capeivel che la giuventetgna less decider
sezza. Aschi spert ch’ella less denton s’entupar
senza massa reclama da sponsurs, senza prezis aults, tuts che cloman suenter scamonds.
Ei vegn smanatschau cun presenza da polizia,
las medias fan polemica. Ei la giuventetgna igl
entir temps mo vid beiber stuornira ni schizun el coma? Quei vegn fatg aschia ni aschia,
sch’igl ei ussa sut in num spagnol ni in num
romontsch. E buca tuts fan quei, la gronda
part sa gie sedepurtar. Ei va per la cuminonza.
Enstagl da reclamar, scumandar e sevilar fuss
ei meglier da collavurar: La politica ha da porscher alla giuventetgna il plaz e la pusseivladad da viver a sia moda e maniera. Nus vivin
en ina cuminonza nua che tuts duessen astgar
viver sco els lessen. Viver e schar viver.
«Die Jugend von heute liebt den Luxus,
hat schlechte Manieren und verachtet die
Autorität. Sie widersprechen ihren Eltern,
legen die Beine übereinander und tyrannisieren ihre Lehrer.» -- Sokrates (470 – 399 avon
Cristus)
Clau Dermont (19) da Rueun studegia politologia a
Berna ed è pledader da medias da la Giuventetgna
socialista dal Grischun.
13
Il pled dal
mais
Mamma mia
container 170
da Fadrina Hofmann Estrada
dad Ursin Lutz
Pleds ed il linguatg en general furman
ina part integrala dal mund dad Ursin.
Per questa columna zipl’el mintga mais
in’ivetta or dals pleds ch’el inscuntra en ina
moda u l’autra per pudair quintar ina istorgetta davart quel.
Igl outing
Ual sco sch’il puntissimo da quest meins
havess spitgau sin mei – ni plitost sin mes peis.
Per quei motiv sun jeu sedecidius da prender
per quella gada ina caussa enstagl d’in plaid
dil meins, tut semplamein il calzer.
Finalmein survegn jeu la caschun da tradir a
vus ina caussa brav persunala, gie schon bunamein cun caracter dad in veritabel outing. Jeu
carezel calzers, pli biars e pli bugen. Jeu pos
nuota spitgar tochen ch’in pèr van empaglia
per saver cumprar in pèr novs cun buna cun­
scienzia. Pil solit eisi anzi aschia ch’jeu cumprel novs avon ch’ils vegls seigien isai, halt
cun schliata cunscienzia. Aschia eisi empau
sco ina spirala dil giavel, la cumpra d’in pèr
calzers novs animescha adina da cumprar
aunc in pèr ed aunc in pèr e mo aunc in pèr
tochen che u la scaffa da calzers ei pleina ni la
buorsa vita.
Finalmein eis ella grida viado el mund –
mi’addicziun da calzers che dat baul motiv da
patertgar, sche tut seigi en uorden cun mei e
baul motiv da selegrar da mia collecziun da
calzers. Dil rest exista quell’addicziun mo per
umens, perquei che per femnas eisi gie nuot
auter che normal da cumprar dapli calzers che
quei ch’ellas vegnan da duvrar tochen alla fin
dalla veta. Ed uss pren jeu propi avon – quella
gada definitivamein – da cumprar calzers novs
pér cu ch’jeu stoi better in pèr vegls.
Perdunei dabot, tscheidi havev’jeu viu sin
ebay in retro sneaker dad adidas ch’jeu hai
aunc buc. L’aucziun cuora giu en duas minutas – oz ni mai!
Ursin Lutz (26) è linguist e lavura sco assistent
scientific tar l’Institut dal Dicziunari Rumantsch
Grischun a Cuira. En ses temp liber ramassa el chalzers, cun preferenza retro sneakers dad adidas.
S-charpas
Vuls daventar blogist?
Il clischè cha duonnas sajan dependentas da
s-charpas tuornaiva pro mai üna jada tschient
per tschient. Passar sper üna butia culs plü
nouvs models sainza almain ir aint e provar
ün pêra d’eira impussibel. Che bel sentimaint
cha quai d’eira da sglischir in s-charpas da
marca ch’eu mai nu’m vess pudü prestar, da
sentir il chürom da qualità e da far ün pêr pass
tras butia admirond l’eleganza püra. Bun, bandunà n’haja las butias adüna cun ün exemplar
main schic chi sumagliaiva cun ün zich fantasia a l’original da Prada e cumpagnia. In mincha cas vaiva mia s-chaffa fadia da tegner tuot
mias bellas s-charpas da sortida, da gimnastica, stivals e sandalettas. Quai sun tempi passati. Per la prüma gronda rumida da s-charpas
han pisserà duos müdadas d’abitaziun. «Terre
des hommes» varà gnü seis milligust vi da mia
collecziun. La seguonda rumida ha fat meis
hom chi ha ün sensori per moda extraordinari. Quai chi’d es restà da meis mantun da
s-charpas es uossa ün puogn plain s-charpas
per minch’occasiun. Daspö mia gravidanza
sun mias bellas s-charpas cotschnas cun tach
in ün chantun e fan puolvra. Cun ün uffant
pitschen faja eir pac sen da trar aint ils stilettos nairs – il ris-ch da s’inchambuorrar inclusivamaing kindel es massa grond. Las spassegiadas cul chan aint il god han pisserà cha’ls
stivals da chürom da sulvaschina sun its in
invlidanza. Pella paja ha rendü l’investiziun
in ün pêr s-charpas da gimnastica da Nike cun
penna illa soula davo. Quellas han portà ils
12 kils surpais da la gravidanza, han passantà uras a l’inlunga chaminond sün vias champestras, güdan a stumplar charozzas e passan
sainza problems sur la salaschada da cumün.
Davo bod ün on sun ellas uossa fingià üsadas
e defuormadas. Temp per ir in butia e cumprar ün pêr nouvas. Chi sa, forsa inscuntra ad
üna o tschella s-charpa eleganta da Manolo
Blanik o da Gucci – e fetsch cun quellas ün
pêr girs tras butia. Figl, chan ed hom pon lura
star daspera e partir mi’admiraziun.
Tia citad, tes vitg, tia lavur, tes hobi, tes studi,
tes viadi – en tes agen blog – tar battaporta.
ch! Has ti veglia da daventar blogist sin battaporta.ch? Nus tschertgain giuvnas e giuvens
rumantschs che scrivan regularmain sur dad
in tema en in blog sin la pagina battaporta.ch.
Sche ti vuls daventar blogist tar battaporta,
trametta in text d’emprova curt sur dal tema
che ti tschernissas per il blog.
Scriva en tes idiom u en rumantsch grischun
e trametta tes text ed ina curta biografia da tai
enfin ils 1-11-2008 a [email protected]
Fadrina Hofmann Estrada (26) è schurnalista,
mamma ed amatura da chalzers. En sia columna
rapporta ella da las stentas e da las bellezzas da
l’esser mamma – e dals cumpromiss ch’ins sto far
cun quest job.
14
Ulteriurs texts sin la pagina
d’internet
Scolaras ed scolars da l’Academia Engiadina
han gì gust da scriver per las PUNTS davart lur
chalzers. Deplorablamain n’avain nus betg gì
avunda plaz da publitgar tut ils texts. Ma tgi
che vul leger l’entira rimnada, po far quai sin
nossa pagina d’internet, www.punts.ch. Nus
engraziain ad els ed a lur scolast Jost Falett
per lur engaschi.
Er ils scolars e las scolaras da Flurina Prenner
da l’emprima secundara e da l’emprima e
segunda reala da la scola da la Plaiv a Zuoz
han chattà inspiraziun en noss puntissimo. Era
qua avain nus be publitgà ina part dals texts;
ils auters pon ins leger sin www.punts.ch.
«... ci vediamo a Domat!»
Tgi che vul udir e vesair las novitads dal mund
litterar rumantsch e talian duai ve­gnir a Domat
dals 7 als 9 da november 2008. Ils Dis da litteratura da quest onn stattan sut l’ensaina da
l’«italianità», ed igl è garantì ch’i na dat betg
mo spezialitads talianas litteraras, mabain era
da quellas culinaricas... Dapli infurmaziuns sin
www.litteratura-rumantscha.ch.
Tschertgas in chalender?
N’has ti anc betg in chalender per avair la survista da tes termins dal 2009? E duess quai
anc esser in bel chalender? Per l’onn 2009
datti in chalender da litteratura rumantscha:
auturs ed auturas rumantschas da tut ils
­i dioms t’accumpognan tras l’onn 2009 cun
prosa e poesia e cun bels purtrets. Empustar
pos ti il chalender per 25 francs sur [email protected]
rumantsch.ch u www.liarumantscha.ch.
Eingiavinera 170
impressum
Schlia l’engiavinera e trametta la soluziun cun
indicaziun da tia adressa a: Silvana Derungs,
Hauptstrasse 117, 1715 Alterswil; scriva in
sms a 079 274 48 03 u in e-mail a: silvana.
[email protected]
vertical:
1.
2.
Adidas è ina marca da chalzers da ...
Quest animal è vegnì mangià dal chalzer
en il fumetto.
Hobi dad insaquants durant il settember.
Part sut dals chalzers.
Activitad (englaisa) da Saskia e Flurina.
3.
4.
5.
orizontal:
turitg ha ina bar rumantscha!
La GiuRu ha «avert» l’emprima bar ruman­
tscha a Turitg! Dapi quest atun s’inscuntran
tut ils Rumantschs e tut las Rumantschas
da Turitg mintga gievgia saira a partir da las
20:00 en il Piccolo Giardino a Turitg per baterlar e baiver.
dapli davart la bar rumantscha a Turitg:
www.giuru.ch (rubrica actualitads)
u 076/ 393 62 35
1.
6.
7.
8.
9.
Ils crocs èn fatgs or dad in ... spezial.
Num dal croc original.
Quai han ils pes magari gugent.
Arranschament da baiver sturn.
Chalzers èn savens fabritgads or da
quest material.
chauredactura:
Silvana Derungs, Hauptstr. 117, 1715 Alterswil
[email protected], 079 274 48 03
redacziun:
Flurina Cajochen, Crestas 36A, 7154 Ruschein
[email protected]
Sandra Monn, Via da Scola 11, 7180 Mustér
[email protected]
Victoria Mosca, via Nouva 1, 7503 Samedan
[email protected]
Catrina Waldegg, Purmaglera 1, 7460 Savognin
[email protected]
collavuratur/as en quest numer:
Judit Augustin, Jon Bischoff, Anna Serarda Campell,
Saskia Del Zotto, Clau Dermont, Sara Hermann,
Fadrina Hofmann Estrada, Chatrina Josty, Roman
Liesch, Ursin Lutz, scolarAs da l’emprima secundara e
da l’emprima e segunda reala da la Scola da la Plaiv a
Zuoz, scolarAs da l’Academia Engiadina.
layout nr. 170:
Martin Cantieni, Encarden 18, 7152 Sagogn
[email protected]
concept frontispizi:
Donat Caduff, 7152 Sagogn
[email protected]
2
3
secretariat:
PUNTS, Aita Pult, 7519 Ftan
[email protected], 079 563 27 32
1
f
d
editura:
6
b
GiuRu, Chascha postala 312, 7002 Cuira
[email protected]
e
7
4
8
5
a
abunament:
c
45 francs per onn, Raiffeisen Surselva,
clearing 81073, conto 41742.23
novs abunents: www.punts.ch
h
stampa:
Spescha e Grünenfelder, 7130 Glion
9
g
internet:
www.punts.ch
www.giuru.ch
avis:
a
b
c
d
e
f
g
Las opiniuns dals auturs e da las auturas en quest
numer na ston betg correspunder a l’opiniun da
la redacziun da PUNTS. PUNTS è commembra da
l’Associaziun da la Pressa Svizra dals Giuvens.
h
15
AZB 7130 Glion
battacor u gaga? #115
senza cunfins #116
Novas vias #117
1 secunda #118
Dunna #119
10 onns Punts #120
ok #121
Maschinas #122
Mobilisaziun #123
Jugos #124
felix #125
giuventetgna #126
onn vegl – onn nov #127
underground #128
la mort #129
intim #130
seniors #131
Tualetta #132
tren #133
budget #134
7 putgads mortals #135
dvd #136
superstiziun #137
minoritads #138
statistica #139
conscienza #140
frisuras #141
cureisma #142
siemis #143
malsaun #144
dumondas #145
Trocca 7 #146
vip #147
trettel #148
tamazi #149
Pertge? #150
Integraziun #151
Skis etc. #152
Geniturs #153
Uniuns #154
EMPRIM’AMUR #155
SMS #156
FIMAR #157
CHATSCHA #158
ELECZIUNS #159
cUDESCHS #160
sURPRISE #161
08/15 #162
ART #163
MARS #164
AURAS STURNAS #165
CUSCHINAR #166
SGULAR #167
BIKINI #168
carriera #169
#170
gieus #171
nova pagina d’INTERNET #172
16

Documenti analoghi

171 (962.17 KiB)

171 (962.17 KiB) da Silvana Derungs

Dettagli